Kolon Kanseri Yaşam Tarzı Değişiklikleriyle Önlenebilir

Mart ayı dünyada ve ülkemizde Kolon Kanseri Farkındalık Ayı olarak kabul ediliyor ve konuyla ilgili bilinçlendirme çalışmaları gündeme geliyor. Konuyla ilgili sorularımızı Koç Üniversitesi Hastanesi Genel Cerrahi Ana Bilim Dalından Prof. Dr. Emre Balık yanıtladı. Kolon kanserinin sadece yaşlılarda değil gençlerde de görülebildiğini belirten Prof. Dr. Balık, tarama programları ve erken teşhisin hayati önemine vurgu yaptı.

Kolon kanseri nedir ve vücutta etkileri nelerdir?

Kolon kanseri, kalın bağırsağın (kolonun) iç yüzeyini döşeyen hücrelerin kontrolsüz çoğalmasıyla ortaya çıkan bir kanser türüdür. Çoğunlukla “polip” adı verilen küçük, iyi huylu büyümelerden kaynaklanır; bu polipler zamanla kansere dönüşebilir. Hastalık ilerledikçe bağırsak duvarına işler, lenf düğümlerine ve uzak organlara -en sık karaciğer ile akciğerlere- yayılabilir. Bağırsak fonksiyonlarını bozması, kansızlığa yol açması ve genel sağlık durumunu ciddi biçimde etkilemesi en belirgin sonuçları arasındadır.

Kolon kanseri yalnızca ileri yaşlarda görülen bir hastalık mıdır?

Hayır, bu yaygın bir yanılgıdır. Kolon kanseri vakalarının büyük çoğunluğu 50 yaş ve üzerinde görülse de son yıllarda genç erişkinlerdeki oranlar endişe verici biçimde artmakta, 40 yaşın altındaki kişilerde tanı alan vakalar giderek çoğalmaktadır. Bu nedenle, “Ben gencim, benim başıma gelmez” düşüncesi tehlikeli bir yaklaşımdır. Yaşa bakılmaksızın belirtilerin ciddiye alınması gerekir.

Kimler risk grubundadır? Aile öyküsü olmayan kişiler de risk altında mıdır?

Evet, aile öyküsü olmayan kişiler de kesinlikle risk altındadır. Kolon kanserinin yaklaşık yüzde 70’i bilinen bir aile geçmişi olmaksızın gelişir. Bununla birlikte risk faktörleri şöyle sıralanabilir:

·       Birinci derece akrabalarda kolon kanseri öyküsü

·       İnflamatuvar bağırsak hastalıkları (Crohn hastalığı, ülseratif kolit)

·       Daha önce kolon polibi saptanmış olması

·       Tip 2 diyabet

·       Obezite ve hareketsiz yaşam tarzı

·       Sigara ve aşırı alkol kullanımı

·       Kırmızı et ve işlenmiş gıda ağırlıklı beslenme

Beslenme alışkanlıkları kolon kanseri riskini ne ölçüde etkiler?

Beslenme, kolon kanseri riskinde son derece belirleyici bir rol oynar. Yapılan araştırmalar, işlenmiş et (salam, sosis, sucuk) ve kırmızı etin fazla tüketiminin riski artırdığını ortaya koymaktadır. Buna karşılık, liften zengin bir beslenme -sebze, meyve, tam tahıllar- bağırsak sağlığını koruyarak riski anlamlı ölçüde azaltır. Lif, bağırsak hareketlerini düzenleyerek potansiyel kanserojen maddelerin bağırsak duvarıyla temas süresini kısaltır. Yeterli su tüketimi, D vitamini ve kalsiyum alımı da koruyucu etki göstermektedir.

Kolon kanserinin erken belirtileri nelerdir? Hangi şikâyetler ciddiye alınmalıdır?

Erken dönemde belirti vermemesi kolon kanserini sinsi kılan en önemli özelliktir; ancak şu şikâyetler mutlaka ciddiye alınmalıdır:

·       Dışkıda kan (açık kırmızı veya koyu / siyah renk)

·       Dışkı şeklinde belirgin değişiklik (şerit gibi incelme, süregelen ishal ya da kabızlık)

·       Karın ağrısı veya şişkinlik hissi

·       Açıklanamayan kilo kaybı

·       Sürekli yorgunluk ve halsizlik (gizli kan kaybına bağlı kansızlık belirtisi olabilir)

·       Dışkılamadan sonra bağırsağın tam boşalmadığı hissi.

Bu belirtilerden herhangi biri iki haftanın üzerinde sürdüğünde bir gastroenteroloji veya genel cerrahi uzmanına başvurulmalıdır.

Kolon kanseri ağrı yapar mı, yoksa uzun süre belirti vermeden ilerleyebilir mi?

Kolon kanseri çoğu zaman uzun süre -yıllarca- hiçbir ağrı veya belirgin belirti vermeden sessizce ilerleyebilir. Ağrı genellikle tümör oldukça büyüdüğünde ya da çevresindeki dokulara baskı yaptığında ortaya çıkar, bu da hastalığın ileri evreye ulaştığına işaret edebilir. İşte bu nedenle “Ağrım yok, sağlıklıyım” düşüncesiyle taramayı ertelemek son derece risklidir. Erken evre kolon kanseri çoğunlukla ancak tarama yoluyla saptanabilmektedir.

Kolon kanseri taramasına kaç yaşında başlanmalıdır? Sağlıklı görünen bir kişi neden tarama yaptırmalıdır?

Ortalama risk taşıyan kişiler için taramaya 45 yaşında başlanması önerilmektedir; ancak birinci derece akrabalarda kolon kanseri öyküsü olan kişilerin akrabada kanser saptanan yaştan 10 yıl önce taramaya başlaması gerekir.

Sağlıklı görünen bir kişinin tarama yaptırma gerekliliğinin en önemli nedeni şudur: Kolon kanseri erken evrede tamamen asemptomatik, yani belirtisizdir. Tümörün hissedilmesini ya da belirgin yakınmalara yol açmasını beklemek, tedavinin çok daha güç olduğu bir evrede yakalanmak anlamına gelebilir. Tarama, kanser olmadan önce polibin saptanmasını ve çıkarılmasını sağladığından âdeta bir “önleme aracı”dır.

Kolon kanseri tanısı için yapılması gereken testler nelerdir?

Başlıca tanı ve tarama yöntemleri şunlardır:

·       Kolonoskopi: Altın standart yöntemdir, hem tanı koyulur hem de şüpheli polipler aynı seansta çıkarılabilir.

·       Gaitada gizli kan testi (FOBT/FIT): Evde yapılabilen, dışkıda mikroskobik kan varlığını araştıran basit bir tarama testidir.

·       Sigmoidoskopi: Kolonun alt bölümünü inceleyen daha kısa bir endoskopik işlemdir.

·       Sanal kolonoskopi (BT kolonografi): Görüntüleme yöntemiyle kolonun değerlendirilmesidir. Burada herhangi bir polip saptandığında biyopsi veya tedavi amacıyla yeniden klasik kolonoskopi yöntemi gerekecektir.

·       Kan testleri: CEA gibi tümör belirteçleri tanıyı destekleyebilir; ancak tek başına tanı koydurmazlar. (Tarama testi olarak kullanılamaz)

Tarama yöntemi seçimi kişinin yaşına, risk profiline ve tercihine göre hekim tarafından belirlenir.

Kolonoskopi hakkında bireylerin birçok çekincesi olduğunu görüyoruz. İşlem gerçekten zor ve ağrılı mıdır?

Kolonoskopi konusundaki endişeler büyük ölçüde abartılmaktadır. İşlem sedasyon (bilinçli sedasyon veya genel anestezi) altında yapıldığından, hasta genellikle hiçbir şey hissetmez ve çoğu zaman uyur. İşlem ortalama 20-30 dakika sürer. Hastaların büyük çoğunluğu işlemden sonra yalnızca hafif bir şişkinlik hissettiklerini ifade eder.

En çok şikâyet edilen konu aslında işlemin kendisi değil, bir önceki gün uygulanan bağırsak hazırlığıdır; ancak hazırlık solüsyonları ve protokolleri son yıllarda önemli ölçüde gelişmiş, daha az zorlayıcı hale gelmiştir.

Kısaca söylemek gerekirse kolonoskopiden duyulan korku, çoğu zaman erken teşhis fırsatını kaçırmaya değmez.

Erken teşhis edilen kolon kanserinde tedavi başarısı ve yaşam kalitesi ne düzeydedir?

Erken teşhis kolon kanserinde oyunun kurallarını tamamen değiştirmektedir. Evre 1'de yakalanan kolon kanserinde 5 yıllık sağkalım oranı yüzde 90’ın üzerindedir. Üstelik bu evrede uygulanan cerrahi çoğunlukla minimal invaziv (laparoskopik veya robotik) yöntemlerle gerçekleştirilir, hastalar kısa sürede günlük yaşamlarına döner ve kalıcı stoma (yapay anüs) gereksinimi son derece nadirdir. Buna karşılık ileri evrede (Evre 4) sağkalım oranı dramatik biçimde düşmektedir. Bu veriler taramanın neden bu kadar hayati önem taşıdığını açıkça ortaya koymaktadır.

Tedavi süreci hakkında bilgi verir misiniz? Son yıllarda öne çıkan gelişmeler nelerdir?

Kolon kanseri tedavisi tümörün evresine, yerine ve hastanın genel sağlık durumuna göre kişiselleştirilmektedir. Temel tedavi yöntemleri şunlardır:

·       Cerrahi: Tümörün çıkarılmasıdır. Günümüzde laparoskopik ve robotik yöntemler daha hızlı iyileşme sağlar.

·       Kemoterapi: Ameliyat öncesinde (neoadjuvan) veya sonrasında (adjuvan) uygulanabilir.

·       Radyoterapi: Özellikle rektum kanserinde kullanılır.

·       Hedefe yönelik (targeted) tedaviler: Tümörün moleküler özelliklerine göre seçilen ilaçlardır.

·       İmmünoterapi: Özellikle “mikrosatellit instabilitesi yüksek” (MSI-H) tümörlerde çok etkili sonuçlar vermektedir ve son yılların en heyecan verici gelişmelerinden biridir.

Bunlara ek olarak “tümör DNA profillemesi” ve “sıvı biyopsi” gibi teknolojiler tedaviyi bireyselleştirmeyi ve yanıtı izlemeyi giderek daha hassas hale getirmektedir.

Kolon kanseri önlenebilir mi? Kişilerin benimseyebilecekleri yaşam tarzı alışkanlıkları nelerdir?

Kolon kanseri, yaşam tarzı değişiklikleriyle önlenebilirliği en yüksek kanser türlerinden biridir. Kişilerin benimsemesi gereken alışkanlıklar şöyle özetlenebilir:

·       Liften zengin beslenin. (Bol sebze, meyve ve tam tahıl tüketin)

·       İşlenmiş et ve kırmızı et tüketimini sınırlayın.

·       Düzenli fiziksel aktivite yapın. (Haftada en az 150 dakika orta yoğunlukta egzersiz)

·       Sağlıklı kilonuzu koruyun.

·       Sigarayı bırakın, alkol tüketimini minimuma indirin.

·       Yeterli su için.

·       Önerilen yaşta ve sıklıkta tarama yaptırın.

·       Doktorunuzun önerisiyle D vitamini ve kalsiyum düzeylerinizi takip edin.

Unutmayın, polipler kansere dönüşmeden tespit edilip çıkarıldığında hastalık hiç başlamamış olur.

Bu farkındalık ayında paylaşmak istediğiniz en öncelikli mesaj nedir?

En öncelikli mesajım şudur: Kolon kanseri erken yakalandığında büyük ölçüde tedavi edilebilir, hatta tamamen önlenebilir bir hastalıktır. Ancak, bu fırsatı yakalayabilmek için harekete geçmek gerekir — belirti beklenmeden.

Taramayı ertelemeyin. Yakınlarınızı tarama yaptırmaya teşvik edin. Bağırsak sağlığınız hakkında doktorunuzla açıkça konuşmaktan çekinmeyin.

Kolon kanseri utanılacak ya da görmezden gelinecek bir konu değildir; konuşulacak, önlem alınacak ve kazanılacak bir savaştır.

Bu farkındalık ayında kendinize ve sevdiklerinize en değerli hediyeyi verin: Bir tarama randevusu alın.